Roshni Devi Gupta v. Haryana State & ORS
!"#!$
!"#!$
!"#!$
!"#!$
%& '()* +,*-.&/
+&*&*)+0 +0'-'
&/&+/01/)//)2&(+0'
+'.)2+)&'
3 3 3 3
4
5
4
5
4
5
4
5 ####
4
4
4
4
0+'+)& 0+'+)& 0+'+)& 0+'+)& )20+'(1/6#2,7/&+/)2 /0'(/08#2,7/&+0&(+.+&*&*)+0 /(-6 +, *)8(# +.-&12,7/&++)+0/6# /01/)/
++./9/61/)#2,7/&+0 :;:;:;
:;:;:;
:;:;:;
:;:;:;
#
#
#
# +&*&*)+0*%.-8)'&(+2+%/)2<#!#$!!=30/*'+2 >1&(+ -&(0*&*+'&?/02'+@&+)'*)++*)0+'.+7& 6&
$A# (/'+# /)7(9-6/ 0*&%/)2/%-'*''-8(&2*0+7&*)8 &(+0+'.)2+)&'&*''-+&(+7%.6+&*)=77-./&*)7+0&**7/&+ -0&(+0 .0/1+0 *' &?/02' '++9*)8 0+-)2 &(+ /%-)& +@&+)'*)++/)2&(+07(/08+'&(/&&(+.+&*&*)+0(/'/60+/21 2+.'*&+2*)0+'.+7&&(+.6& &%/1>+)&*7+2&(/&?(*6+ *''-*)8 )&*7+ %&*) ) &(+ *%.-8)+2 2+%/)2 )&*7+(/2>++)'&/1+2 (+0+'&0/*)&02+0(/'7)&*)-+2*) .+0/&*)&(+0+/&+0
>0*+/7&-/6>/7920.?-62>+)+7+''/01 (+.6&*)B-+'&*)?/'#*)*&*/661#/66&&+2&)+ (0* +6)$ A ''+''*)?/'+0+2)A A '.+0 &+0%'/)27)2*&*)'&(+/66&%+)&6+&&+0#7)'&0-7&*)&(+ .6&?/'&>+7%.6+&+2?*&(*)&(0++1+/0'0%&(+2/&++0 .''+''*) )'&0-7&*)# (?+,+0# ?/' )& 0/*'+2 >1 &(+ 0*8*)/6/66&&++ )&(+1+/0DA# *)&02-7+2/.6*71 ?(+0+-)2+0+@&+)'*)*)&*%+07)'&0-7&*)7-62>+8*,+)& &(+.6&(62+0'-.)2+.'*&0+B-*'*&++@&+)'*)++)/1+/03 &31+/0>/'*'
(+.6&*)B-+'&*)?/'&0/)'+00+2*)&(+)/%+
(0* *'()- C-%/0 -.&/ * + (-'>/)2 &(+ .+&*&*)+0 ) A "
!
(+ &0/)'+0 ?/' ++7&+2 )61 -.) / 4 -+ +0&**7/&+4(/,*)8>++)*''-+2*)/,-0&(+0*8*)/6/66&&++ -'>/)2&(+.+&*&*)+0-)0&-)/&+61+@.*0+2) ) /..6*7/&*)?/''->%*&&+2>1&(+6+8/6(+*0'0&0/)'+0&(+ .6& *) &(+ )/%+ &(+ ?*2? %& '()* +,*# .0+'+)& .+&*&*)+0 &&(/&'&/8+#&(+&( 0+'.)2+)&* + '&/&+ *7+0# # /)7(9-6/ *''-+2 /) 02+0 2/&+2 "! "
" 0/*'*)8 / 2+%/)2<!#$=3&?/02'+@&+)'*)++/'/6'&(+07(/08+' *)0+'.+7&&(+.6& +&*&*)+07)&+'&+2&(+'/%+>1*6*)8/) /..+/6 >+0+ &(+ 2%*)*'&0/&0# # >-& &(+ '/%+ ?/'
0+E+7&+2 ) 0+,*'*) (/,*)8 >++) *6+2# &(+ %%*''*)+0/)2 +70+&/01&,+0)%+)&#/01/)/#?)/)2 -)&01 6/))*)8 +./0&%+)&./''+2/)02+02/&+2 A 8*,*)8./0&*/60+6*+&&(+.+&*&*)+0 (+0+,*'*)/6/-&(0*&1(+62 &(/&&(+-&'&/)2*)82-+'&?/02'.0*7++)(/)7+2/0+/&(+ .6& /' /6' +@&+)'*) ++ ?+0+ ./1/>6+# >-& /' 0+8/02'
"
7%.)+)&*)&+0+'&/770-*)8&(+0+-.)#&(+'/%+?/'./0&61 ?/*,+2 7702*)861#&( 0+'.)2+)&?/'2*0+7&+2&.0+./0+/ )+?7/67-6/&*)'(++&/)2&7),+1&(+'/%+&&(+.+&*&*)+0
*0+7&*)' ?+0+ -0&(+0 *''-+2 &(/& /&+0 2+.'*& &(+ -&'&/)2*)82-+''7),+1+2#&(+.6&?/'&>+&0/)'+00+2*) &(+)/%+&(+.+&*&*)+0 )&+0%''-7(2+7*'*)&(+ 0+,*'*)/6 /-&(0*&1# *)&*%/&*) ?/' '+)& & &(+ .+&*&*)+0 ) !
A&(/&/)+@&+)'*)++<##D!=3?/'2-+/8/*)'& &(+.6& "
+&*&*)+0 ++6*)8 2*''/&*'*+2 *6+2 *,*6 0*& +&*&*)
DAD*%.-8)*)8'-7(2+%/)2 (+?0*&.+&*&*)?/'
2*'.'+2,*2+02+0/)2E-28%+)&2/&+2"
D/)2/7.1 &(+0+ (/' >++) /..+)2+2 /' ))+@-0+ /6)8 ?*&( &(+ .+&*&*) +0-'/6 &(+ '/%+ ?-62 0+,+/6 &(/& &(+ *,*'*) +)7(?/')&*)76*)+2 &/77+.&&(+7(/66+)8+0/*'+2>1&(+ .+&*&*)+0#>-&/77+2+2&&(+0+B-+'&&(+7-)'+6&(/&&(+ .+&*&*)+0>+80/)&+2)+%)&(4'&*%+&2+.'*&&(+-&'&/)2*)8 2-+'
(+?0*&.+&*&*)?/'2*'.'+2*)&+0%'&(+66?*)8 2*0+7&*)'
FG*H*&(*))+%)&(0%&2/1#&(+.+&*&*)+0'(/66 2+.'*&&(+/%-)&*)&+0%'))+@-0+' "/)2 G**H(+.+&*&*)+0'(/66/6'/..61>+0+&(+ '&/&+
*7+0# /01/)/ 0>/) +,+6.%+)& -&(0*&1# /)7(9-6/0'-..61&(+6/&+'&/77-)&'&/&+%+)& /)2&(+7)7+0)+2*7+0'(/66-0)*'(&(+'/%+&(+0 ?*&(*))+@&$2/1'
G***H &(+ .+&*&*)+0 *)2' /)1 2*'70+./)71 *) &(+ /77-)& '&/&+%+)&# '(+ '(/66 >+ 0++ & %/9+ 0+.0+'+)&/&*) >+0+ &(+ '&/&+ *7+0 7)7+0)+2 ?(?*66>E+7&*,+61+@/%*)+'-7(0+.0+'+)&/&*)/)2 /2E-'&&(+/%-)&#*/)1#./*2*)+@7+''&(+/%-)& 2-+/)2/6'&(+76/*%&(+.+&*&*)+0&(/&)&(*)8 ?/'./1/>6+>1(+0/')&(+2/&+/..6*7/&*)0 &0/)'+0 G*,H(+.+&*&*)+0'(/667%.61?*&(&(+&*%+'7(+2-6+ *@+2 >1 &(+ 0+,*'*)/6 /-&(0*&1 0 0/*'*)8 &(+ 7)'&0-7&*)?*&(*))+@&'*@%)&('&(+,/6*2/&*) &(+'/)7&*)+2>-*62*)8.6/)/*6*)8?(*7(&(+.6&'(/66 '&/)2 0+'-%+2 & &(+ /01/) 0>/) +,+6.%+)& -&(0*&1/)2&(+7)7+0)+2/-&(0*&1'(/66>+0++& &/9+/..0.0*/&+'&+.'0'+7-0*)8.''+''*)&(+0+ .1&(*'02+0>+8*,+)2/'&*)./1%+)& .0+'70*>+2++ /) "#D
2=3
G
2=3 C
C G HI (+.+&*&*)+02+.'*&+2&(++@&+)'*)++/%-)& <##D!=3)"
D 6&*)B-+'&*)?/'&0/)'+00+2*)&(+ )/%+&(+.+&*&*)+0&(+0+/&+0,*2+02+02/&+2 D/& ))+@-0+ "
0/*'+7)'&0-7&*)-.)&(+.6&#&(+.+&*&*)+0 '->%*&&+2 >-*62*)8 .6/)' 0 0+3,/6*2/&*) +'.)2+)&3 -&(0*&*+')&&/9*)8/)1/7&*)&(+0+-.)#&(+.+&*&*)+0?/' 7)'&0/*)+2&*6+ !AD (+7)&+%.&.+&*&*)
$ ?/' 2*'.'+2 /' *)0-7&--' ) D D /&+0 0+702*)8 '&/&+%+)&%/2+>17-)'+6/..+/0*)80 &(/&&(+>-*62*)8 .6/)'?-62>+0+3,/6*2/&+2?*&(*)/.+0*2&??++9' *2+ %+%2/&+2 D#))+@-0+ $#&(+>-*62*)8.6/)'?+0+ 0+3,/6*2/&+2 7/001*)8 ,/6*2*&1 -.& " !!!
+&*&*)+0 *%%+2*/&+61/..6*+20*''-/)7+ 7+0&**7/&+/)2&(+'/%+ ?/' *''-+2 ,*2+%+%2/&+2 A #))+@-0+ #?*&(/ 76+/00*2+0&(/&'*)7+&(+>-*62*)8.6/)'(/2>++)0+3,/6*2/&+2) D# /' '-7(# &(+ 7)'&0-7&*) ?-62 (/,+ & >+ 7%.6+&+2 ) 0 >+0+ "
*) &+0%' &(+ 2*0+7&*)'
*''-+2>1&(*'-0&*)&(+02+02/&+2"
D?(*6+2*'.'*)8 *,*60*& +&*&*) DAD +&*&*)+07%.6+&+2&(+ 7)'&0-7&*)/)2/..6*+2077-./&*)=7%.6+&*)7+0&**7/&+) !
$ 77-./&*)7+0&**7/&+ (/')&>++)*''-+2 &&(+ .+&*&*)+0)/77-)&&(+*%.-8)+22+%/)2+@&+)'*)++ <#!#$!!=3 ,*2+ %+% 2/&+2 $ # ))+@-0+ !
+&*&*)+0(/,*)80+.0+'+)&+2/8/*)'&&(+'/%+#0+'.)2+)& *''-+2 %+% 2/&+2 $ # ))+@-0+ # 0+3*&+0/&*)8 &(+ 2+%/)2 &*'-)2+0'-7(7*07-%'&/)7+'&(/&/?0*&7+0&*0/0* (/'>++).0/1+20B-/'(*)8&(+02+0'2/&+2 $ /)2 $ /&))+@-0+' !/)2 $ )0+'.)'+&&(+.+&*&*)#/E*)&?0*&&+)'&/&+%+)&) >+(/60+'.)2+)&' "/)2(/'>++).6/7+2)0+702 ) -&&+061 ,/8-+ '&/)2 (/' >++) &/9+) E-'&*1*)8 &(+ *%.-8)+2 2+%/)2>1'&/&*)8&(/&&(+.+&*&*)+0*'6*/>6+&./1+@&+)'*) ++)/77-)&))37)'&0-7&*)&(+>-*62*)8*)&*%+/)2 '-7(+@&+)'*)++>+*)86+,*/>6+-.&-)+
/,*)8(+/026+/0)+27-)'+60&(+./0&*+'/&6+)8&( /)2(/,*)8.+0-'+2&(+0+702#?+/0+&(+7)'*2+0+2,*+? &(/& &(+ 2+%/)2 &?/02' +@&+)'*)++0% &(+ .+&*&*)+0*' &&/661-)E-'&**+2 )&(+?0*&&+)'&/&+%+)&#*&(/'>++)'&/&+2&(/&/&+0 &(+ 2+7*'*) &(+ 0+,*'*)/6 /-&(0*&1 2/&+2 A# /) /%-)&<##D!=3(/2>++)7),+1+2&&(+.+&*&*)+0&(/& (/2 >+7%+ ./1/>6+ &?/02' +@&+)'*) ++ -.& F +.&+%>+0 +.&+%>+0 +.&+%>+0 +.&+%>+0 AI AI AI AI &(/'/6'>++)/2%*&&+2&(/&*)&+0%'2*0+7&*)' &(*'-0&2/&+2"
D?(*6+2*'.'*)8*,*60*& +&*&*)
DAD#&(+.+&*&*)+0(/22+.'*&+2&(++@&+)'*)++ <##D!=3 ) "
D & ?-62 >+ '++) &(/& +,+) /&+0 2+.'*&&(+0+B-*'*&++@&+)'*)++#&0/)'+0&(+.6&*)&(+ )/%+ &(+ .+&*&*)+0 ?/' %/2+ )61 ) D (+ .+&*&*)+0&(+0+/&+0(/,*)8*%%+2*/&+61'->%*&&+2&(+>-*62*)8 .6/)'00+3,/6*2/&*)#&(+0+'.)2+)&3-&(0*&*+'7('+)&& /7& &?/')61-.)7)&+%.&.07++2*)8'(/,*)8>++)*)*&*/&+2 /)2/)-)2+0&/9*)8(/,*)8>++)0+702+2>1&(+)&+%.&-0& &(/& &(+ 2+7*'*) & 0+3,/6*2/&+ >-*62*)8 .6/)' ?/' &/9+) ) D>1&(+ -&(0*&*+'
&'&/)2'7)7+2+2&(/&&(+ .+&*&*)+0 7%.6+&+2 7)'&0-7&*) -.) &(+ .6& ?*&(*) &(+ '&*.-6/&+2'*@%)&('4&*%+30/%+/'2*0+7&+2>1&(*'-0&/)2 '->%*&&+2/)/..6*7/&*))!
$ 0*''-/)7+7%.6+&*)= 77-./&*)7+0&**7/&+ (+.'*&*)&(/&76+/061+%+08+'0%'-7(86/0*)8 /7&'*'&(/&/&+0&(+.+&*&*)+0(/22+.'*&+2&(++@&+)'*)++ <##D!=3)"
D#*&?/' -&(0*&*+'?((/2
2+6/1+2&(+%/&&+0*)&(+*0'&*)'&/)7+/'0+8/02'&0/)'+0.6& /)2&(+0+/&+000+3,/6*2/&*)>-*62*)8.6/)' )'/0/'&(+ .+&*&*)+0*'7)7+0)+2#/&+0*''-/)7+&(+2*0+7&*)'./''+2>1 &(+ *,*'*)+)7(2/&+2"
D#'(+(/')&>++)0+%*''
@&+)'*)++?/'2+.'*&+2*%%+2*/&+61#>-*62*)8.6/)'00+3 ,/6*2/&*)?+0+'->%*&&+2/)2&(+'/%+(/,*)8>++)'/)7&*)+2# +,+)7)'&0-7&*))&(+.6&?/'0/*'+2?+66?*&(*)&(+'&*.-6/&+2 '*@%)&('4&*%+30/%+ (+/7&*)&(+0+'.)2+)&3-&(0*&*+'
*)0/*'*)8/-0&(+02+%/)2&?/02'+@&+)'*)++/)2 *))& *''-*)8&(+77-./&*)7+0&**7/&+'%/79'/0>*&0/0*)+'' *+?+2 /8/*)'&&(+2*0+7&*)'&(/&(/2>++)*''-+2>1&(+ *,*'*)+)7( 2/&+2"
D#/7&*)&(+0+'.)2+)&'>02+0')7)&+%.& &*'/&1.*7/67/'+))3/..6*7/&*)%*)2/&&(+(/)2'&(+ 7%.+&+)&/-&(0*&1/)2?(*7((/'6+2&&(+*%.-8)+22+%/)2 0+@&+)'*)++ (+/7&*)*'(+62&>+>/2*)6/?
+# (?+,+0# 7/))& /77+.& &(+ /22*&*)/6 .0/1+0 0/*'+2>1&(+.+&*&*)+0/'0+8/02'0+-)2+@&+)'*)++=&(+0 7(/08+'&(/&'(+(/2/60+/212+.'*&+2*)0+'.+7&&(+.6&*) B-+'&*) -7(+@&+)'*)++<##D!=3(/2>++)2+.'*&+2 /'&(+'/%+?/'2-+/8/*)'&&(+.6&-.& +.&+%>+0A (*'
,+012+%/)2(/2>++)*%.-8)+2>1&(+.+&*&*)+0?(*6+*6*)8 *,*60*& +&*&*) DAD/)2&(+7(/66+)8+(/2)&>++) -.(+62 /&(+0# &(+ 2+.'*& ?/' %/2+ *) .-0'-/)7+ & &(+ 2*0+7&*)'2/&+2"
D./''+2>1&(*'-0& !
),*+?&(+/>,+#&(+?0*&.+&*&*)*'./0&61/66?+2 %.-8)+2 02+0' 2/&+2 $ # ))+@-0+ !# /)2 2/&+2 $ #))+@-0+ #0/*'*)8&(+2+%/)2&?/02'+@&+)'*)
++/0+'+&/'*2+ +'.)2+)&3-&(0*&*+'/0+2*0+7&+2&*''-+ &(+77-./&*)7+0&**7/&+*)0+'.+7&&(+.6&*)B-+'&*)?*&(*) /.+0*2-0?++9'0%&(+2/&+0+7+*.&/7+0&**+27.1 &(*'02+0 +&*&*)*'/66?+2*)&(+/0+'/*2&+0%'
G
5 H G
5 H G
5 H G
5 H G
H G
H G
H G
H
!"#!$
!"#!$
!"#!$
!"#!$
&+
&+
&+
&+ (+&(+00++00+2&+.0&+0JG +'= H (+&(+00++00+2&+.0&+0JG +'= H (+&(+00++00+2&+.0&+0JG +'= H (+&(+00++00+2&+.0&+0JG +'= H