Budho Devi And ORS. v. Union Of India
!"!#$%$&'(() *"+!,$&" +!-% ..!//& %
0!-%*%
&$&&"$ !%.&"!& %
'
12
34 2 3
-!%!& '5
- */33$&$6",# !6- +!..!//& %
- 7/6",# !6--!%.&"!& ( 8+! +!- +! !.- !-%/#/&!9%..!-:7;!//9!" %!! +!<*"=:!& >!% ;!-!!--!" +! !.- !--& !% ? 8+! +!- +!<*"=:!& %+*/";!-!.- !"$& +!"$=!% >!% 55 55 2 3 +$% $% $-% ..!/ =$&% +! <*"=:!& " !" ((@6 .%%!";7 +! $/97/$:%-$;*&/6+&"$=-+!&#+6+&"$=-+6 ,$"!9+$#+ +!#/$:../$# $&$/!";7 +!../$#& %5..!//& %9% "$%:$%%!" +! ;-$! # % -! + 3 ./ 4*:- &9 "!#!%!" 9% 9-A$&=%39!!.!-$& *&$#$./::$ !!6 &$. &B(B6 !-$&$%+$&=+$%"* 763 ./4*:--!#+!" $/973 $& &$. 6 ;* 'B
=;#A +$%+:! 4-&/!9%+,$&=,/$" :& +/7%!%& $#A! ??(@?BB-:4-&/ &$. 6,/$"-:
(B @(6$%%*!";7 +! $/97* +-$ $!%6 &$. !9% % &"$&= ./ -:? &$. -$/97% $&+!-!9%+!,7-*%+ +!./ -: $%% !" + +!./ -:9%%/$..!-7 +!#-&!-! ##$"!& //7!//"9&& +!:$&/$&!?& +!:!&9+$/!6
55 3+ ;"$C.-!%% -$&#:$&=-:!/+$%$"!&"=$&= 9-"%:;/6 -*&,!- +!"!#!%!"!-!#!$,!":*/ $./!$&<*-$!%&""$!" +!%. & +!-!./76$ 9%% !" + %.!- +!-$/97-!#-"%6 .!-%&9%-*&,!-;7 -$&(?3+ ;"$C.-!%%69+$/!+!9% #-%%$&= +!-$/97 -#A+! -$&9%% ..!"- 9:$&* !%"*! +! %$"$&#$"!& +*=+ +!-!9%&%#+!"*/!"% ..=!3+ ;"$C.-!%% &$. -$/97% $&+!"!#!%!"9%& ;&$"!.%%!&=!- 9%"!&$!" + 3 ./4*:-!//"9&-: +!./ -: -$/97% $&
-: +!./!"$&=%6//9$&=$%%*!%9!-!-:!"'5 ( 8+! +!- +!"!#!%!"9%;&$"!.%%!&=!-6%//!=!"> 8+! +!- +! "!#!%!" "$!" $& & *& 9-" $&#$"!& 9$ +$& +! :!&$&=3!# $&(? -!"9$ +3!# $&(B5 +!
$/97%# 6%//!=!"> ? 8+! +!- +!../$#& %-! +!&/7"!.!&"& +!"!#!%!">
!/$! +!../$#& %5..!//& %.-"*#!"&!#+*3$&=+8( 6 -$/97,!&"- &$. -$/97% $&#+*3$&=+% !" + & +!"7 $&#$"!& 6+!9% ./ -:B.%%!&=!- -$&??-:!/+$ :;/& 9%% &"$&= ./ -:?3+ ;"$C.-!%% -$& 9%.%%$&= +-*=+./ -:B &!/"79%=$&= ;!+$ ;7 +! %$" -$&6;* 9%%,!";7.!-%&"!#!%!" 69++$:%!/= $&<*-!"
&""$!" +!%. 2 !-&6+!9%$"!& $$!"%3 ./+!-!!-!&#! 9%/%:"! +!% !:!& !-/$!-:"!;7%$"#+*3$&=+9$ &!%%
,!-&:!& $/97 /$#!6 9+!-!$& +! % !" + 9:& 9% #-%%$&= +!-$/97/$&!69+!&%*""!& /76 3+ ;"$C.-!%% -$&#:! -:!/+$%$"!&""!#!%!"3 ./ -$!" %,! +!%$"9:&-:
5?5 -$&&"$& +!.-#!%%6+!+$:%!/"$!"6;* +!9:&9%%,!"+!&6 -!!-!&#!$%:"! & +!-% !:!& 9+!-!$&!C#!. +!# + +! 9$ &!%%+%% !" + +!9% ./ -:B6-!% +!% !:!& 9% %:! +!
-!.- /%$&"$# !% + +!"!#!%!" -$!" %,! 9:&&"$& +!.-#!%%6+!+$:%!/"$!"##-"$&= +!-$/97%6$ 9%+$%9&:$% A! +!-$;*&/+!/" + +!"!#!%!"9%& ;&$"!.%%!&=!-&"+!"$"& "$!$&&*& 9-"$&#$"!& $&,/$&= -$/97%&%!D*!& /76 +!#/$:../$# $&9%"$%:$%%!" +,!+!-" +!/!-&!"#*&%!/%- +!.- $!%&"+,!/% #-!*//7=&! +-*=+ +!$/! & +$%#%!6#+*3$&=+6 !,!&"-69+9%% &"$&= ./ -:B6$%% :.!"9$ &!%%!+%&-!/ $&%9$ + +!"!#!%!" -+$%:$/7#+*3$&=++%% !" + &!/"79% -7$&= #-%% +! -$/97/$&!&" +!"!#!%!"3 ./+" -$!" %,! +!9:&&"$& +! .-#!%%6+!9%;/! %,! +!9:&;* +!+$:%!/"$!"9+!&+!9%+$ ;73+ ;"$C.-!%% -$&+!
-!.- /%%+9% + +!"!#!%!"
+" -$!" %,!9:&&""*-$&= +$%.-#!%%6+!+$:%!/9%+$ ;7 +! 3+ ;"$C.-!%% -$&6 +*=+$& +!#/$:../$# $&6 +!../$#& %+" #/$:!" + +!%/$..!"-: +!-$/97./ -:* 6 +!# %!:!-=$&= -: +!% !:!& #+*3$&=+85( &" +!-!.-
$&"$# !
+ +!"!#!%!"69+9%9-A$&=%39!!.!-$& *&$#$./::$ !!6
&$. 69%.-!%!& ./ -: ? =;#A +$%+:! 9& 4-&/ &! 9:& -$!" #-%% +! -$/97 /$&! +! "!#!%!" ..-!& /7 A-$%A %,! +!/$!9:&& +$%.-#!%%6+!9%;/! %,! +!%$"9:&6;* 9%+$:%!/+$ ;7 +!3+ ;"$C.-!%% -$&6 9+$#++"&%#+!"*/!"+/ &$. %-!%*/ +!%$"##$"!& 6+!
5B5 "$!" +!%. 96 +!/9.$& -$%$&=-#&%$"!- $&$%% 9+! +!-$& %*#+ #$-#*:% &#!%6 $ #& ;! #&#/*"!" + +! "!#!%!" "$!" $& & *& 9-"$&#$"!& 9$ +$& +!:!&$&=3!# $&(? +! $/97% # 6(@&"9+! +!-+!9% +!;&$"!.%%!&=!-> 3!# $& (B +! $/97% # 6(@6$% -!.-"*#!" % *&"!-'5 EF3!# $&(B
5 8+!& $& +! #*-%! 9-A$&= -$/97 & *& 9-"$&#$"!& ##*-%6 +!&9+! +!--& +!-!+%;!!& &79-&=*/# 6&!=/!# -"!*/ & +!.- +!-$/97 ":$&$% - $&%*#+% 9*/"!& $ /!".%%!&=!-9++% ;!!&$&<*-!"- +!"!.!&"& .%%!&=!-9++%;!!& A$//!" :$& $&&# $&&"-!#,!-":=!%$&-!%.!# +!-!6 +! -$/97 ":$&$% - $& %+//6 & 9$ +% &"$&= &7 +$&= #& $&!" $& &7 +!- /96 ;! /$;/! .7 #:.!&% $& %*#+!C !& %:7;!.-!%#-$;!"&" + !C !& &/7-/%%##%$&!";7 +!"! +6-$&<*-7 6 .%%!&=!-%-!%*/ %*#+*& 9-"$&#$"!& '
-,$"!" + &#:.!&% $&%+//;!.7;/!*&"!- +! %!# $&;7 +!-$/97":$&$% - $&$ +!.%%!&=!-"$!%- %*!-%$&<*-7"*! 5
%*$#$"!- !:. !"%*$#$"!;7+$:G ;
%!/5$&/$# !"$&<*-7G #
+$%9&#-$:$&/# G "
&7# #::$ !";7+$:$&% !$& C$# $&- $&%&$ 7G !
&7 & *-/ #*%! - "$%!%! - :!"$#/ - %*-=$#/ -! :!& *&/!%%%*#+ -! :!& ;!#:!%&!#!%%-7"*! $&<*-7#*%!";7 +!%$"*& 9-"$&#$"!& C./& $&5 - +! .*-.%!% +$% %!# $&6 E.%%!&=!-H $&#/*"!%5
55 $
-$/97%!-,& &"* 7G& $$
.!-%&9++%.*-#+%!",/$" $#A! - -,!//$&= ;7 -$&#--7$&= .%%!&=!-%6&&7" !-,/$" ./ -: $#A! &";!#:!% ,$# $:&*& 9-" $&#$"!& H +! !C./& $&%+9% + .!-%&69++%.*-#+%!" ,/$" $#A! 6$%.%%!&=!-9$ +$& +!:!&$&= +!%$"%!# $& +!"!$&$ $&*& 9-"$&#$"!& =$,!&$&3!# $&(?# +! $/97%# 6(@6$%-!.-"*#!"%*&"!-'5 E(?#
E*& 9-"$&#$"!& H:!&%55 ( $
+! #::$%%$& !---$% # 9$ +$& +! :!&$&= %*;5%!# $& ( %!# $& ? +!
!---$% &" $%-*. $,! # $,$ $!% -!,!& $&
# 6(@)@(@) G- $$
+!:A$&=,$/!& #A- +!#::$%%$& -;;!-7-"#$ 7G- $$$
+!$&"*/=$&=$&-$ $&=6%+ 5* --%&6;7&7 .!-%&$&-&&7 -$&#--7$&=.%%!&=!-%6-$& 9$ $&= +//6 #/A -: - -!%!-, $& - ;A$&=$#!-&&7./ -:-$&&7 +!- ./#!9$ +$& +!.-!#$&# %-$/97% $&G-
+!##$"!& ///$&=&7.%%!&=!--: -$& #--7$&=.%%!&=!-%I 96 +!D*!% $&9*/"-$%!9+! +!- +!*& 9-"$&#$"!& $% ;!=$,!&&$& !-.-! $& + &/7$&#%!.!-%&//%-: +! -$& $% ;!$&#/*"!"$& +!"!$&$ $&*& 9-"$&#$"!& > : +!,$!9 + 9+!&.!-%&+%.*-#+%!",/$" <*-&!7 $#A! &"$%9$ $&=- +! -$&6+!$%"!!:!" ;!;&$"! .%%!&=!- %:! +$&=+..!&%9+$/!+!9% +!-$/97./ -: 9+$/!9$ $&=- +! -$&6 +!%$"# $% ;!#,!-!"9$ +$& +!"!$&$ $& *& 9-"$&#$"!& -!C:./!6$.!-%& ./ -::! 9$ +&
55 $&#$"!& 69+$#+$% -$;* !" +!-$/97%&""$!%6%*#+$&#$"!& $% ;! -! !"%*& 9-"$&#$"!& & +$%#%!6 +!"!#!%!"9%+*:;/!:& &"9%9-A$&=%39!!.!-$& *&$#$./::$ !!6 &$. !+"& -!/ $&%9$ + +!%$"9:&69+9% -7$&= #-%% +!-$/97/$&! +!"!#!%!"9%.-!%!& ./ -:?8+!&+!%9 + +!/$! +!%$"9:&9%$&"&=!-6+!# !";-,!/7 %,! +!/$! +!%$" 9:&!9%;/! %,! +!/$! +!%$"9:&6;* /% +$%9& /$! #&;!:$%5#/#*/ $&& +!.- +!"!#!%!"%+!:$=+ +,! +*=+ + +!9$//;!;/! %,! +!%$"9:&&"9$//;!;/! %,! +$:%!//%9!,!-6&##*& +!# + +!3+ ;"$C.-!%% -$&9%& % . &$. -$/97% $&&":$=+ ;! +$=+%.!!"6 +!
#/#*/ $& +! "!#!%!" .-,!" ;! $&#--!# +!-!-!6 +! "!#!%!"3 .//$""9&+$%/$! %,! +!/$!& +!-+*:&;!$&= +!-!-!6: +!,$!9 + %*#+$&#$"!& $% ;!#,!-!"*&"!- +! "!$&$ $&*& 9-"$&#$"!& 3$&#! +!"!#!%!"9%9$ $&=- +! -$&&"9%+,$&=,/$":& +/7%!%& $#A! 6+!$%"!!:!" ;! ;&$"!.%%!&=!-9$ +$& +!:!&$&=!C./& $& 3!# $&(B +! $/97%# 6(@ & &$&&"$0!-%*%+/7 -*% $&"& +!
?69+!&:&9%#-%%$&= +!-$/97 -#A$&+% 7:&&!-&" 9% //7 $&<*-!"6+!9%+!/"!& $ /!"-#:.!&% $&;7 +!3$&=/! !&#+ -$%% $=+ *- 6 +/"$&= + $ $% & *& 9-" $&#$"!& 3$:$/-/79+!& +!,!-;-$"=!9%& .-,$"!"&" +!"!#!%!"9% #:.!//!" #-%% +!-$/97 -#A&""$!"6 +!$,$%$&!&#+!/+$ *- $& A!%+3$&$&" +!-%0!-%*% &$&&"$&"& +!-6B !/+$ ()+!/" + +!../$#& %-!!& $ /!" #:.!&% $&
5)5 ;!$&=%6 +!$&"$&=% +!-$;*&/&$%%*!%(&" -!-!,!-%!"&" +!%!% &""!#$"!"$&,*- +!../$#& %5..!//& % %-!%*/ +!-!=$&="$%#*%%$&6 +!.-!%!& ..!/$% //9!" +! $:.*=&!" <*"=:!& " !" ((@ $% %! %$"!
!%.&"!& $% -"!-!" .7 % B66 5 % #:.!&% $& +!
../$#& %5..!//& %$&!D*/%+-!%9$ +$& !-!% +!- !J.!- &&*:-: +!" !$/$&= +!#/$:../$# $&$!(( $// +! " !.7:!& $%*- +!-"$-!# !" + $../$#& 5..!//& ?5
&*$%% $//:$&-6 +!%+-!+$%#:.!&% $&%+//;!"!.%$ !"$& +!
+-*=+ +$% =-&": +!-../$#& 5..!//& ( &" %+// ;!
"$%;*-%!" +$:&;!#:$&=:<- 4 2 3
(() %<A% 8+! +!-%.!A$&= -!%&!"
'
!% 8+! +!- !.- ;/!
'
!%