Sunil Bhasin v. Union Of India And ORS
!" "#$%$&'
(
!" "#$%$&'
(
!" "#$%$&'
(
!" "#$%$&'
(
)&$* + %$& "!$!$&", -% &$& &.$ &.!+",% "%/&."&!% 0'1 2033 0'1 2033 0'1 2033 0'1 20330 0 0 0 ,"%"&!' 0,3 4"%+5 ,)46",7.8# !"7
,!+"/"!$!$&", 0,).+$, ,7.8# !"7
,!+" 3307 3307 3307 3307 +" /"!$!$&", + % #+ **"&9". !+" 8 *$.$!: *"!!",
;( ;
<0-2 . !". <
<7 $%%)". 6: !+" 0$&$%!,: . , &%/,! &. $9+5 :%7 8",&4"&! &.$ 7 ! ** !+" ,$&#$/ * "#,"! ,$"% =, &%/,!>;!+" "#,"! ,$"% =, &%/,!>;!+" , &%/,! 44$%%$&",% **!+"! !"%;.4$&$%!, !$&%&!+"%)6?"#! ! @$&9 #!$& 9 $&%! )& )!+,$A". $!4"&! #, %+ 9) ,.;6)** 6 , & !+" 4!, 8"+$#*"% +"/"!$!$&",$% **"9".*:.$&9!+"6)%$&"%% 4 &) #!),$&9 % "!: 9) ,.%7 #44&*: @&5& % #, %+ 9) ,.%;6)** 6 ,% " $% 99,$"8". 9 $&%! !+" $4/)9&". *"!!", . !". <
<7 $%%)". 6: !+" 0$&$%!,: ., &%/,! &.$9+5 :%78",&4"&! &.$ 76:5+$#+ %!,$#! #!$& + % 6""& /,/%". , !+" )& )!+,$A". $!4"&! #, %+
9) ,.%;6)**6 ,%&!+"4!,8"+$#*"%5+$#+$%%! !".!6"$&#&!, 8"&!$& "#!$& B !+" 0!, -"+$#*"% #!7 C D , %+,! E!+" #!1F &. !!, #!%/"& *!:)&.","#!$&%C &.C !+"#!
2" ,&".#)&%"* ,!+"/"!$!$&",+ %%)64$!!".!+ !!+" $!4"&! !+"#, %+9) ,.%;6)**6 ,%$&!+"4!,8"+$#*"%$%&! & *!", !$&$&!+" 8"+$#*"6)!$!$%&*: & !",4 ,@"! $!4"&!5+$#+$%/"."%!,$ & ,$"&.*: &. # / 6*"!4$&$4$A"!+"$4/ #! &$&?),:$&# %" & ##$."&!!$% *% %)64$!!".!+ !$!."%&!8$* !""#!$&B !+"#!6"# )%"&"$!+",!+"," $% *!", !$&$&!+"4!,8"+$#*"&,!+","$% &:%)#+."! $*/,8$.".$&!+" "9$%!, !$&",!$ $# !" 4!,8"+$#*"5+$#+$%$%%)".$&!",4% )*"
!+""&!, *0!,-"+$#*")*"%7C CD ,%+,!E!+")*"%1F!$% *% %)64$!!". !+ ! !+" #, %+ 9) ,.;6)** 6 , $% ?)%! 9) ,.$&9 ##"%%,:;/,"8"&!$8"%+$"*.7 $!!".$& ,&! &.," ,/,!$& !+"# ,75+$#+ /,!"#!%&!&*:!+"# ,%6)! *%$!%##)/ &!%!$% ),!+",%)64$!!".!+ ! %/",!+"$& ,4 !$&.",$8".)&.",!+"$9+!!& ,4 !$&#!7
B7!+" ."
$&$!$& #, %+ 9) ,.;6)** 6 , .$. &! #4" )&.", !+" )*"% 6"# )%" !+"%" ," !+" !", 4 ,@"! $!!$&9% ! $% *% %)64$!!". !+ ! !+" /,/%". #!$& $& !",4% !+" $4/)9&". *"!!", 8$* !"% !+" $!4"&! ,$9+! !+" /"!$!$&","&%+,$&".)&.",,!$#*"C=>=9> !+"&%!$!)!$& &.$ &,"/*:7 $*".6:,"%/&."&!%G 7$!$% 8",,".!+ !!+"
$!4"&! #, %+
9) ,.%;6)** 6 ,% !+," !"&% !+" *$ " /"."%!,$ &%;.,$8",%;/ %%"&9",% 8"+$#*"% 6"# )%" !+"%" ," +" 8: %!""*;4"! *6 ,%7$&%! **".$& ,&!,," ,%$." **%,!% 8"+$#*"%74 :6" %4 **;4".$)47,+" 8:6)$*!!$% ),!+", 8",,".!+ !!+"4 !!",,"9 ,.$&9 !+" $!4"&! #, %+9) ,.%;6)**6 ,%5 %"H 4$&".6:!+"0$&$%!,:7," ",,". ! !+" "&!, * 0!, -"+$#*" )*"% "#+&$# * ! &.$&9 44$!!"" D , %+,! E0-1F &. !+" #44$!!""7 $& $!% B !+ 4""!$&97 +"*. & BC
<7#&#*).".!+ !I $!4"&! #, %+6 ,% &.6)**6 ,% % !",4 ,@"!
$!4"&! & 8"+$#*"% /%" !+," ! ! /"."%!,$ & % "!: +","
,"7 $! 5 % 9,"".!+ !%)#+ $!4"&!%+ **&!6" **5".&8"+$#*" &.!+ !/,8$%$&%
( $&0- *%.&! **5%)#+ $!4"&!%!5 %."#$.".!+ !!+"0$&$%!,: . , &%/,! &. $9+5 :% 4 : $%%)" & .8$%,: ! !+" ! !" )!+,$!$"%J!$% ),!+", 8",,".!+ !!+"0$&$%!,: ., &%/,! &. $9+5 :%$%%)".!+" .8$%,:8$."!+"$4/)9&".*"!!",. !".<
<!+ ! &!&*:%)#+@$&. $!!$&9% ,"$&#&!, 8"&!$& "#!$&B !+"#! 6)! *% !!, #!!+"/"& *!:)&.","#!$&%C GC !+"#!!$% ),!+", 8",,".!+","$&!+ !!+"#, %+9) ,.;6)**6 ,&!&*:#+ &9"%!+".:& 4$#%7 @",65"$9+! &..$4"&%$&% !+"4!,8"+$#*"6)! *%4 @"!+"8"+$#*" 4," )&% " 6!+ , !+" /"."%!,$ &% &. !+"##)/ &!% +" 8"+$#*"+ % #,)4/*"A&"% &.%"&%,%5+$#+ ,""%%"&!$ * ,!+"/,/",5,@$&9 !+" % "!: " !),"%*$@"."/*:4"&! $,6 9%7%" !6"*!%"!#$&,.",!/,!"#! 6!+!+"##)/ &!% %5"** %/"."%!,$ &% &.!+ !!+"/"!$!$&",# &&!%""@ !+"/,!"#!$&)&.",,!$#*"C=>=9> !+"&%!$!)!$& &.$ %$!$%&! 6%*)!" 6"# )%" !+" 8",&4"&! # & /)! ,"%!,$#!$& & !+" ,$9+!% $ $! $% 9 $&%!!+"/)6*$#% "!: + 8" +" ,. *" ,&". #)&%"* , !+" / ,!$"% &. /",)%". !+" ,"#,. +" $4/)9&". *"!!", . !". <
< + % 6""& $%%)". 6: ,"%/&."&! 7 @""/$&9 $& 8$"5 !+" ,"#44"&. !$& 4 ." 6: !+" 0- &. + % ,"
",,". ! !+" 8$* !$& "#!$& B !+" #! "#!$&B !+"#!," . %)&.",' *!", !$&$&4!,8"+$#*" => 5&", 4!, 8"+$#*"%+ ** % *!",!+"8"+$#*"!+ !!+"/ ,!$#)* ,%#&! $&". $& !+" #",!$ $# !" ,"9$%!, !$& ," ! 8 ,$ &#" 5$!+ !+%" ,$9$& **: %/"#$ $". 6: !+"4 &) #!),",'
,8$.". !+ ! 5+"," !+" 5&", 4!, 8"+$#*"4 @"%4.$ $# !$& !+""&9$&"7, &:/ ,!!+"," 8"+$#*" , #$*$! !$&9 $!% /", !$& 6: .$
","&! !:/" )"* , %),#" "&",9: $&#*).$&9 6 !!",:7 #4/,"%%". & !), * 9 %7 %* , /5",7 *$K)$. /"!,*")49 %, &:!+", )"*,%),#" "&",9:76: $!4"&! #&8",%$&@$!7%)#+ 4.$ $# !$& %+ ** 6" # ,,$". )! %)6?"#! ! %)#+ #&.$!$&% % 4 : 6" /,"%#,$6". ,8$.".
),!+", !+ ! !+" "&!, * 8",&4"&! 4 : /,"%#,$6" %/"#$ $# !$&% #&.$!$&% , //,8 *7 ,"!, $!4"&! &. !+", ,"* !". 4 !!",% , %)#+ #&8",%$& @$!%L ,8$.". *% !+ ! !+" "&!, * 8",&4"&! 4 : 9, &! "H"4/!$& , *!", !$& 8"+$#*"% $& 4 &&", !+", !+ & %/"#$ $". 68"7 , &:%/"#$ $#/),/%" = > !5$!+%! &.$&9 &:!+$&9 #&! $&". $& %)6%"#!$&=>7 ! !"8",&4"&!4 :76: &!$ $# !$&$&!+"
$#$ * A"!!"7 )!+,$%"7 %)6?"#! ! %)#+ #&.$!$&% % 4 : 6" %/"#$ $".$&!+"&!$ $# !$&%7 &./",4$! &: /",%& 5$&9 &! *"%% !+ & !"& !, &%/,! 8"+$#*"% ! *!", &: 8"+$#*" 5&". 6: +$4 % % ! ,"/* #" !+" "&9$&" !+"," 5$!+
B "&9$&" !+"% 4" 4 @" &.!:/"7 5$!+)! !+" //,8 * ,"9$%!",$&9 )!+,$!: =(>+"," &: *!", !$&+ %6""&4 ."$& 4!, 8"+$#*" 5$!+)! !+" //,8 * ,"9$%!",$&9 )!+,$!: , 6: ," %& ,"/* #"4"&! $!% "&9$&" 5$!+)! %)#+ //,8 *)&.",%)6%"#!$&= >7!+"5&", !+"8"+$#*"%+ **75$!+$& ),!""&. :% !+" 4 @$&9 !+" *!", !$&7,"/,!!+" *!", !$& ! !+" ,"9$%!",$&9 )!+,$!: 5$!+$& 5+%" ?),$%.$#!$&+","%$."% &.%+ ** ,5 ,.!+" #",!$ $# !" ,"9$%!, !$& ! !+ ! )!+,$!: !9"!+",5$!+!+"/,"%#,$6". ""$&,.",!+ ! / ,!$#)* ,% ,"9$%!, !$& 4 : 6" "&!",". !+","$& = >,"9$%!",$&9 )!+,$!:!+",!+ &!+" ,$9$& * ,"9$%!",$&9 )!+,$!: 4 @$&9 &: %)#+"&!,:%+ **#44)&$# !"!+"." $*% !+""&!,:!!+",$9$& *,"9$%!",$&9 )!+,$!
: =B>)6?"#!!!+"/,8$%$&%4 .")&.", %)6%"#!$& =>7 = >7 =(> &. = >7 & /",%& +*.$&9 8"+$#*" )&.", +$,"/),#+ %" 9,""4"&! %+ ** 4 @" &: *!", !$& ! !+" 8"+$#*""H#"/!5$!+!+"5,$!!"&#&%"&! !+" ,"9$%!",".5&", H/* & !$& , !+" /),/%" !+$% %"#!$&7 I *!", !$&J 4" &% #+ &9" $& !
%!,)#!)," 8"+$#*"5+$#+,"%)*!%$&#+ &9" $&$!%6 %$# " !),"J +" ,"% $./,8$%$&% :%!+ !!+"5&", 4!,8"+$#*" $%&!%)//%".! *!",!+"8"+$#*"!#+ &9"!+"/ ,!$#)* ,%#&! $&".$&!+" ",!$ $# !" "9$%!, !$& 5+$#+ ," ,$9$& **: %/"#$ $". 6: !+" 4 &) #!),",&!+$%,"9 ,.7$!5)*.6","*"8 &!!," ",!!+"",!$ $# !" "9$%!, !$&75+$#+$%/,8$.".$&,4 ( &.$%4 ." 8 $* 6*"6:!+" /"!$!$&", %&&"H)," 75+$#+," . %)&.",' I 0 ( ="",)*" > "9$%!, !$&)46",
,$"
."%#,$/!$& 8"+$#*"="9 $ !;46 %% .,;0 ,)!$ # ,7 ! 7 %+@ 2":* &. 9.% 8"+$#*"7 !, $*",7 4!, #:#*" 5$!+;5$!+)! 9" ,7 4!, #:#*" 5$!+%$."# ,7"!#> ),#+ %".
,4 !+"
" *", 4" G ..,"%% ' 4" "9$%!",".5&", &;5$ ";. )9+!", )** ..,"%%=",4 &"&!> )** ..,"%%="4/, ,:> )46",=/!$& *> $9& !)," "9$%!",$&9)!+,$!:
!" /"#$4"&$9& !)," !+""9$%!",".5&",!6"
$H". &. !!"%!".6:"9$%!",$&9)!+,$!:5$!++$%%" *
2 * %% 8"+$#*" +"4!,8"+$#*"$% = > &"58"+$#*" =6>"H ,4:8"+$#*" =#>$4/,!".8"+$#*"
< =.>0$9, !$& ,4!+",! !"%
0 @",M%& 4"
" *",M%& 4" &. ..,"%% (:/" 6.:
0&!+ &.:" , 4 &) #!)," B)46", #:*$&.",% + %%$%)46", <&9$&"&)46",,4!,&)46",$&!+"# %" !!",: /", !"-"+$#*"% )"*)%".$&!+""&9$&" C,%"5",= > )6$# / #$!: 0 @",M%* %%$ $# !$& +""*6 %" (" !$&9# / #$!:=$&#*).$&9.,$8",> &* ."&5"$9+! B*),,#*),% 6.:75$&9% &. ,&!"&. ..$!$& */ ,!$#)* ,%$&!+"# %" **!, &%/,!8"+$#*"%!+", !+ &4!,# 6% ,%%8"+$#*"5"$9+! = > %#",!$ $".6:!
+"4 &) #!),", @94% =6> %,"9$%!",". @94% < )46",7 ."%#,$/!$&7 %$A" &. /*: , !$&9 !:,"%7 % ."#* ,".6:!+"4 &) #!),",F = >,&! H*" =6>" , H*" =#>&:!+", H*" =.> &."4 H*" "9$%!",". H*"5"$9+! @94% = >,&! H*" @94% =6>" , H*" @94% =#>&:!+", H*" @94% =.> &."4 H*" @94% ..$!$& */ ,!$#)* ,% *!",& !$8", ..$!$& *"4$, $*", "9$%!",".5$!+ &,!$#)* !"8"+$#*" C:/" 6.
&* ."&5"$9+
)46",7."%#,$/!$& &.%$A" !:,"%&=" #+> H*"
"9$%!",". H*"5"$9+!=$&,"%/"#! " #+ H*"> +$% #",!$ $# !" $% 8 *$.
,4 !
!" +"4!,8"+$#*" 68"."%#,$6".$% N $9& !)," !+""9$%!",$&9)!+,$!: =$>)6?"#!! $,"/),#+ %" 9,""4"&!5$!+ =$$>)6?"#!!2" %" 9,""4"&!5$!+ =$$$>)6?"#!!:/!+"# !$&$& 8), /"#$4"&%$9& !)," !+"$& &#$",=!6"
$H".> &. !!"%!". 6:!+""9$%!",$&9)!+,$!:5$!++$%%" * +$%#",!$ $# !"$%,"&"5".' $9& !)," !+""9$%!",$&9)!+,$!:
!" ,4!
!"$9& !)," !+""9$%!",$&9)!+,$!: ,4!
!"$9& !)," !+""9$%!",$&9)!+,$!: ,4!
!" $9& !)," !+" "9$%!",$&9 )!+,$!: ,4!
!"$9& !)," !+""9$%!",$&9)!+,$!: !" =$>+$%%+ **6"$&!+" ,4 6@+ 8$&9%)
$#$"&!/ 9"%
,,"#,.$&9!, &% ", 5&",%+$/7#+ &9" ..,"%%7$," /),#+ %""&.,%"4"&!7# &#"** !$& $,"/),#+ %""&!,$"%7 *!", !$&7 %)%/"&%$& &. # &#"** !$& ",!$ $# !" ,"9$%!, !$&7"!#)#+"&!,$"%%+ **6".)*:&)46",".%",$ **:$& #+,&*9$# *,.",. !"5$%" =$$>!,$@")!5+$#+"8",$%$& //*$# 6*" =$$$> +","8", !, &% ", 5&",%+$/;#+ &9" ..,"%%;&!" &.# &#"** !$& "&.,%"4"&! &: 9,""4"&!$%,"#,.".7 %/"#$4"&%$9& !)," !+""9$%!",".5&", &.$& &#$", %
C +"# %"4 :6"7%+ **6"
$H".7%" *". &. !!"%!".6:!+" "9$%!",$&9)!+,$!:&"H!!!+","#,.$&9$&%)#+4 &&",!+ ! / ,! $4/,"%%$& !+"%" *,%! 4/ &. !!"%! !$&%+ ** ** )/&!+"%$9& !),"% =$8>,!5 5+""*", &.# ,%7 6@6"/,8$.".5$!+)! ..$!$& * / ,!$#)* ,% !+" !, &%/,! 8"+$#*" &. , $*", , "4$, $*", =8>,!, &%/,!8"+$#*"%7 6@# &6"/,8$.".5$!+)!!+" #*)4& "&"5 * "9$%!, !$&J +" ,9)4"&! !+" /"!$!$&", !+ ! !+" #, %+ 9) ,.;6)** 6 , ."%&!#+ &9"!+"6 %$# " !),"% !+"4!,8"+$#*"6"$&9 & !",4 ,@"!
$!4"&!."%&! //" ,!6"#,,"#!6"# )%"!+"5"$9+! & 8", 9"%!""* 6 , $% 6"!5""& (B @9 =%),#" 99*"> 5+"," % !+" ",!$ $# !" "9$%!, !$& %/"#$ $# **: /,8$."% !+" )&* ."& 5"$9+! !+"8"+$#*" +" )&* ."& 5"$9+! !+" 8"+$#*" 4" &% 5"$9+! !+" 8"+$#*" 5$!+)! / %%"&9",%+"4 &) #!),", !+"8"+$#*"%/"#$ $# **:9$8"%!+")&* ."& 5"$9+! !+"8"+$#*"6)!5$!+!+" ..$!$&;
$H !$& #, %+9) ,.;6)**6 ,7 !+")&* ."&5"$9+! !+"8"+$#*"5)*.."
$&$!"*:$&#," %" &.!+ !5)*. 6" $& #&!, 8"&!$& !+" 5"$9+! 4"&!$&". $& !+" ",!$ $# !" "9$%!, !$& +" "H/* & !$& ! "#!$& B !+" #! % :% !+ ! I , !+" /),/%" !+$% %"#!$&7 I *!", !$&J 4" &% #+ &9" $& !+" %!,)#!)," 8"+$#*"5+$#+,"%)*!%$&#+ &9"$&$!%6 %$# " !),"J&* ."&5"$9+!$% *% 6 %$# " !)," !+"0!,-"+$#*"7!+","
,"7"#!$&B !+"#!% :% !+ ! & 5&", !+" 4!, 8"+$#*" %+ ** % *!", !+" 8"+$#*" !+ ! !+" / ,!$#)* ,%#&! $&".$&!+"",!$ $# !" "9$%!, !$& ," !8 ,$ &#"5$!+ !+%",$9$& **:%/"#$ $".6:!+"4 &) #!),", &!. :1%%#"& ,$7+$9+!"#+8"+$#*"% ,"6"$&94 &) #!),".7 #&! $&$&9* ,9"&)46", " !),"%75+$#+9"!% #!$8 !".5$!+!+"+"*/ !+"#"&%,%*$@"!+" $,6 9%/"& ! / ,!$#)* ,8*)4" $4/ #! &.!+"
4!, 8"+$#*"% ," 9$8"& / ,!$#)* , ", .:& 4$# %+ /" "!# +" )*"% ." *%5$!+!+""8",:4$&)!"." $* #&%!,)#!$& &.4 $&!"& &#" !+" 8"+$#*"+"%! &. ,.%7%$A"% &.%/"#$ $# !$&%75+$#+!+"4 &) #!),", !+" 8"+$#*" ,"K)$,"% ! .+"," ! 5+$*" 4 &) #!),$&9 8"+$#*" ," "H+ )%!$8"*: ." *! 5$!+ )&.", !+" )*"% &. 5+ ! $% /",4$!!" + % 6""& %/"#$ $# **: /,8$." , &. 5+ ! $% &! %/"#$ $# **: %! ". $% 68$)%*: "H#*)." ,4!+")*"%&!+"& 4" !",4 ,@"! $!!$&9%7!+" " !),"% !+" 4!, 8"+$#*" # &&! 6" #+ &9". $& %)#+ 4 &&", !+ ! $! 4 : # )%" !+," !!!+"*$8"% !+"/"."%!,$ &% &.!+"##)/ &!% &.!+"5,.E *!",1 # &&!6"," .$&$%* !$&6)!$!+ %!6"," .!9"!+",5$!+!+"/ ,!$#)* ,% #&! $&".$&!+"#",!$ $# !" ,"9$%!, !
$&$&5+$#+)&* ."&5"$9+!$%&" !+"$4/,! &! " !),""#!$&B =(> !+"#!/,8$."%!+ !$&# %" &: *!", !$&+ %6""&4 ."$&!+"4!,8"+$#*"5$!+)! //,8$&9 ,4!+" "9$%!",$&9 )!+,$!:7 !+" 4 !!", + % ! 6" ,"/,!" ! !+" "9$%!",$&9 )!+,$!:5$!+$&5+%"?),$%.$#!$&!+"5&",,"%$."% +)%7$&4:/$&$&7!+"/"!$!$&",+ % $*".!4 @")!
, !+" /),/%" %% $*$&9 !+" 8 *$.$!: !+" $4/)9&". *"!!", . !". <
< 6"# )%" &"$!+", !+" #! &, !+" )*"% /",4$!% !+" )%" #, %+
9) ,.;6)**6 , "%/"#$ **: 5+"& $! $% &! / ,! !+" 4 &) #!),". 4!, 8"+$#*" &.#+ &9"%; *!",%$!%6 %$# " !),"% )&* ."&5"$9+!
$%4$%%". =330> =330> =330> =330>
(
(
(
(
+"!+",%/" @$&9;," %&". '
"%; +"!+","/,! 6*" '
"%;