Raj Kumar v. Union Of India & ORS
!
" #$% & '& & !()*+
','%"'-!./0/,&1) 2&'3-'4 , !.2!/2%51
267/82% 99'##2!& :'%,/,
! !3!- 22!-&;'%, ',9!-'!&, .
<
= :=
1 <
= ==
%','!&.
% /!''&/# 1-"42&'1 3%299'##2!&
%%/!,2 !1-"42&' 3%%',9!-'!& >>> == 1 ; ,'&&'%, 2&'!&99'2#;2,?''!3 #'-202 !,&&;'6/-08'!& -2&'-*+@ !$ ()*+& &#'- <
!
" " #$ < A;'%'?5 &;' 4 " # A% & 9'& & ! 3 #'- ?5 299'##2!&A2,- ,8 ,,'- 99'##2!&299# '-3%&;'9,&3!,&2?#' !%-'% ='4/% &5 %4' 'B/2# 3 '-&;'A% &&'!&',& '299'2%'-3%9;5, 42# '33 4 '!45 &',& ! @( ' A2, -'4#2%'- 8'- 42##5 3 & ?5 &;'
'- 42# 33 4'% ! 2%&3&;'299# 42& !3%8;'2#&;4'%& 3 42&'A2, ,,/'-?5 '- 42# 33 4'%1!28'#51 =+(2&&2# != !- 42& !0
&;2&;'3/#3 ##'-&;'8'- 42#,&2!-2%-,#2 --A!3%= 2!-&;2&! - ,'2,'14!,& &/& !2#233# 4& !%?- #5 !3 %8 &5A2,-'&'4&'-2!-&;2& ;'A2,3 &3%'89#58'!& != 'A2, ,,/'-#'&&'%3299 !&8'!& -2&'- *( &;2& ;' ;2- ?''! 299 !&'- ! 9%" , !2# ?2, , 2, !,&2?#' ' A2, 2,C'- & 9%4''- & %2 ! !0 '!&%'1 =
-;289/%'6 !'--/& ',!@+2!-,&2%&'-&%2 ! !0A &;'33'4& 3%8@+$;'!&;'%''D28 !2& !3299'##2!&A2,42%% '-2&= = -;289/% !/!'1;'2!-&;%''&;'%,A'%'3/!-&?'233'4&'- ?54#/%?# !-!',,;%/0;#'&&'%-2&'-)*;' %', - !0 33 4'%1 = 1 2E #C2 %'B/',&'- ;' '- 42# =/9'% !&'!-'!&1 = '- 42# ##'0' 2!- ,9 &2#1 2% -C&1
/!62? & 42%%5 /& &;' 8'- 42# 'D28 !2& ! 3 299'##2!& ;' = '- 42# ##'0' 2!- ,9 &2#1
2% -C&
/!62?4!-/4&'-; ,8'- 42#'D28 !2& !2!-3/!-&;2&&;' 4#/%" , !3299'##2!& ,!%82# ( %-'%-2&'-A2,92,,'-- ,4;2%0 !0&;'299'##2!& 3%8,'%" 4' !'D'%4 ,'39A'%,/!-'% /#'( 2%& 99'!- D1 !- & !3= /#',1))!&;'0%/!-3?' !0 /!3 && /!-'%02, 4 '4%/ &%2 ! !0'A2,- ,4;2%0'-3%8,'%" 4'A'3 '3 #'-&;'A% &9'& & !2,,2 # !0&;2&%-'% + !&;'A% &&'!,&2&'8'!&3 #'-?5%',9!-'!&, &A2,,&2&'-&;2& &;/0; 299'##2!&<, 8'- 42# 'D28 !2& ! A2, -!' 2& &;' & 8' 3 %'4%/ &8'!&1?/&!%'9%& !02&=/?, - 2%5 %2 ! !0'!&%' -;289/% !@+1;'A2,3/%&;'%8'- 42##5'D28 !'-?5&;' '- 42# 33 4'%1 =/?, - 2%5 %2 ! !0 '!&%'1 ,9 &2# -;289/% ! )@ ?'3%'
% 488'!4'8'!& 3 ; , 2, 4 '4%/ & %2 ! !0 ' A2, 3/!- & ?' ,/33'% !03%8-'3'4& "'4#/%" , !'A2,/!2?#'&%'2-&;',; ;2%2<, 9#2&',3%4#/%?# !-!',,&',&'A2,%'3'%%'-&"'%!8'!& ,&% 4& ,9 &2#1 -;289/%2!- 288/3% 9;&;2#8#0 ,&9 ! !;'
9;&;2#8#0 ,&2&288/4!3 %8'-&;2&;';2--'3'4& "'4#/%" , ! 99'##2!&A2,9%-/4'-?'3%'2-/#54!,& &/&'- '- 42#2%-;'#-2&
F= ,9 &2#1288/3%8&)3%2,,',, !0; , ,/ &2? # &53%; ,2, 4 '4%/ &%2 ! !0G='%" 4' ;' '- 42#2%- 4!3 %8'-&;2&;'A2,/!,/ &2?#'G/!2?#'&9'%3%82, 4 '4%/ &%2 ! !0 @ !&;'A% &&'!,&2&'8'!& &;2,?''!3/%&;'%,&2&'-&;2&2,9'%
/#'(99'!- D1 2%& !- & !3='%" 4'3= /#', ))2!- F=
'%,&' '4&&,'4 %4/#2%4/8= %'02%- !0 %'#'02& !2!-A''- !03%'4%/ &," -'G)G+ $ G))G '4&&G = G+++-2&'-*2!/2%5(12,8'!& !'- ! 2%2@ -3= &;2& ! 42,' 2!5 9'%82!'!& 2 #8'!&1 9;5, 42# -'3 4 '!45 % 9;5, 42# -'3%8 &532%'4%/ & ,%'9%&'-A; 4;4/#-!&?'-'&'4&'-2&&;'& 8'3 %'4%/ &8'!&?52, !0#' '- 42# 33 4'%3&;'2%-1?/& ,-'&'4&'-#2&'% !-/% !04/%,'G488'!4'8'!&3?2, 4&%2 ! !01 &,;/#-?''D28 !'- ?5&;' '- 42#2%-&?'4!"'!'-?5 F2!-42,',/?6'4&?'
%'3'%%'-& F
'%,&'3%-'4 , ! !&;'82&&'%3&;' %4'F3 !-, &;2& !- " -/2# ,,/33'% !03%89;5, 42#-'3%8 &52!-9'%82!'!&2 #8'!& '&41&;'! !- " -/2#,;/#-?'A''-'-/&2,9'% /#'(199'!- D1 2%& !- & !3='%" 4'3= /#',))2!- F=
'%, &' '4&&,'4 & ,3/%&;'%2"'%%'-&;2&3%0'!'%2#-/&5,'%" 4',1&;'
& 4#/%?# !-!',, ,2; !-%2!4'3%9'%3%8 !0; ,-/& ',"'%5& 8'&;' 2A2!,A;'&;'%9'%3%8 !0&;' %-/& ',2&%-'%%A &;4 " #2/&;% &5 ;2"'& -'!& 35&;'&2%0'&,!42,'3#/%?# !-!',,&;'5825/!2?#'& -'!& 35&;'&2%0'&2!-82542/,'42/,2# & ',!&!#5&&;' %A!9'%,!, ?/&2#,& !!4'!& 9'9#' = !4'<#/%?# !-!',,< , 29'%82!'!& 2 #8'!&A; 4;;2,?''!-'&'4&'-?5&;' '- 42#2%-3 %!& '%F=
288/2!-3/%&;'%-'4 , ! !&;'82&&'%4!"'5'-?5&;' F=
'%, &'.,4&&='4-2&'-+%'02%- !0A''- !0/&3&;'299'##2!&2, 9'% F=
'%,&'.,&&='4 %4/#2%-2&'-*&;2!/2%5(1;'!4' ; , ,'%" 4', A'%' &'%8 !2&'- A &;/& 9'!, !2%5 ?'!'3 &, A'3 &; "'8?'%1 '3%'&;'#'2%!'-= !0#'/-0'14/!,'#3%&;'299'##2!&;24!&'!-'-&;2&&;'%'A2,4!3# 4&39 ! !?'&A''!&;'-4&%,3=
'- 42###'0'1 2% -C&2!-89, &',9 &2#= 2#2!-;2%!" 'A &;'%'31&C!A &;' &%/' 8'- 42#4!- & !3299'##2!&1 &;' '- 42# =/9'% !&'!-'!&1 ;2!- 02%; A2, %'B/',&'- & 0'& &;' 299'##2!& 8'- 42##5 'D28 !'- 3%8 ,8' ,'! % -4&%, 3% &;' % 9 ! ! 2, & A;'&;'% ;' ,/33'%, 3%8 4#/% ?# !-!',, % !& ;' %'9%& 3 &;'
!- 42&'-&;2&299'##2!&;2,489#'&' !2? # &5& -'!& 35&;' 4#/%%'- '2#,;2,# 8 &'-2? # &52,%'02%-,4#/% 0%''! ;' #'2%!'-= !0#'/-0'244'9&'-&;',2 -%'9%&2!-- ,8 ,,'-&;'4 " #A% & 9'& & ! !&;'4/%,'3,/?8 ,, !,-/% !0;'2% !03&;' 1 &A2, 4!&'!-'-!?';2#33299'##2!&&;2&2,&;' ,,/'34#/%?# !-!',,;2,
' 2% ,'!23&'%&;''89#58'!&39'& & !'%A &;%',9!-'!&,1&;'%',9!-'!&, /0;&&;2"''D9#%'-&;'9,, ? # &532!2#&'%!2& "'2,, 0!8'!&3%; 8 &A2,9 !&'-/&&;2&299'##2!&;2,-!' 9#82 ! ','# '4;2! 42!- A2,A ## !0&A%C!&'4;! 42#, -'3%A; 4;4#/%?# !-!',,A2,!&2 - ,B/2# 3 42& !!, -'% !0&;'23%',2 -,/?8 ,, !,3&;'/!,'#3% &;' 299'##2!& #'2%!'- 4/!,'# 3% ! ! 3 !- 2 A2, 2,C'- & ,''C !,&%/4& !, * !%',9!,'233 -2" &-2&'-A2,3 #'- !A; 4; & A2,,&2&'-&;2&&;' ! ,&%538'332 %,1"'%!8'!&3!- 2A; 4; A2,&;'-8 ! ,&%2& "' ! ,&%532##&;''!&%2#%8'- # 4' %4',
,;2- ,,/'-4 %4/#2%,G !,&%/4& !,%'#2& !0&&;' ,,/'3H#/% # !-!',,<?' !0!'3&;'- ,B/2# 3 42& !,3%,'#'4& ! !&;','%" 4'3% &;''!&%2# 2%2 # &2%5 %4',2,&;'%' ,!4;2!4'3 89%"'8'!& ! 4#/%?# !-!',,92& '!&, &?' !024!0'! &2#%-'% %'3'%'!4'A2, 82-'&92%20%29;,(2!-+3,2 -4 %4/#2%-2&'-)*A; 4;%'2-2, /!-'%.
!
"
"
!
#
!
$ %
!
&
$
% % %
'()*++*%
%
,
%
!
-%
.
.
'()*++*
/-&0,1
%
2 &34 5
6
7
#
.0
7
, #
7#
8 ) !&;'233 -2" & &A2,3/%&;'%,&2&'-&;2&&;' ! ,&%538'
332 %,1"'%!8'!&3!- 21" -'#'&&'%-2&'-*@ ,,/'-< # 45 / -'# !', ! : ,/2# =&2!-2%-, 3% %'4%/ &8'!&G%'&'!& ! ! %',9'4& 3 '!&%2#%8'- # 4' %4'
2!-,,28 3#', , '%,!!'#< ,9'%92%23&;','/ -'# !', &A2,9%9,'-&;2&" ,/2#,&2!-2%-,3%
"2% /,#'"'#,39'%,!!'# !
2!- ,,;2##?'2,9'%!!'D/%'3 ,2 -/ -'# !',<2?#'(<2!-<2?#'+<3&;',2 -!!'D/%'2%' !%',9'4& 3< %'4&!&%5=/?%- !2&' 33 4'%,2!- &;'% 2!C,<2!-< %'4&!&%5 %2-',8'!G ##A'%,<1%',9'4& "'#5,9'%'A=&2!-2%-,8'!& !'- ! ,2 -H2?#'(<2!-H2?#'+<< = <4#/%" , !
,%'B/ %'-3%&;'%'4%/ &8'!&3- %'4&'!&%5=/?%- !2&' 33 4'%,1 &;'% %2!C,2!-%2-',8'!G ##A'%, !&;'
,2!- , !**13##A !0%-'%A2,92,,'-. I
'+''*+'(
%
'9)*+'*
4 $
-& 5:&,*6
256
%
% ,$1
0
; %
7
< *2=*+'98 !%',9!,'&&; ,%-'%233 -2" &-2&'-)()A2,3 #'- !A; 4; & A2,,&2&'-&;2&23&'%92,, !03&;'%-'%-2&'-**?5&;'/%&1&;' 82&&'%A2,'D28 !'- !-'&2 # !4!,/#&2& !A &;&;'= '2-B/2%&'%
'%,!!'# %'4&%2&',&&='4& !2!- '- 42# %'4&%2&'1'A'#; 1 ?' !09# 4582&&'%&;2,?''!?,'%"'-&;2& 2%2+ '3 %4/#2%-2&'- *@1 ,,/'-?5 ! ,&%538'332 %,1"'%!8'!&3!- 2! &;' ,/?6'4& < # 45 / -'# !', ! : ,/2# =&2!-2%-, 3%
'4%/ &8'!&,G '&'!& ! !%',9'4&3
,2!- ,9'%,!!'#<2%'!#5 ?,'%"2& !,G%'2,! !00 "'!?5&;'2%-4!,& &/&'-&%'" ,'&;' # 45
( !" ,/2#,&2!-2%-3%%'4%/ &8'!&G%'&'!& ! ! %',9'4&39'%,!!'#3
,2!- ,?5&;' ! ,&%538'332 %, 2%2&3,2 - %4/#2%2%'?,'%"2& !,3&;'2%-! 2%23&;',2 - %4/#2%1
;2,299%"'-&;'9%9,2#32%-2!--'4 -'-& 89#'8'!&&;' !'A" ,/2#,&2!-2%-3%"2% /,42&'0% ',39'%,!!'#&?'%'4%/ &'-2, A'##2,,'%" !0 !
,2!- ,2,9'%!!'D/%'&&;',2 -9# 45 9%,9'4& "'#5;',2 - %4/#2%2!-=/?,'B/'!& %4/#2%, ,,/'-1 32!51 2%'!&299# 42?#' !99'##2!&<,42,'2,; ,%'4%/ &8'!&;2-?''!489#'&'- 9% %&48 !0 !&'33'4&3&;',' %4/#2%, ;'%'3%'1?'!'3 &,2, '!" ,20'- !9,& %4/#2%,42!!&?''D&'!-'-&&;'299'##2!&2,;' A2,%'4%/ &'-2!-8'- 42##5'D28 !'- !2!-; ,8'- 42#'D28 !2& ! A/#-?'0"'%!'-?5 # 453*&A2,3/%&;'%,&2&'-&;2&- 33'%'!&
'4%/ &8'!& /#',;2"'?''!9%',4% ?'-3%- 33'%'!&9,&, '!,& 1 !,&G%2-',82!1
!1 '4;2! 4 ! #''&'&412,2%',/#&3 A; 4; !&'%4;2!0'2? # &539,&3%A; 4;242!- -2&';2-!&299# '-3% %4!, -'% !0; 83%,8'2#&'%!2& "'9,&G2,, 0!8'!&A/#-!&?' 9,, ?#' ;/,1&;'3'2, ? # &5&4!, -'%&;'299'##2!&3%2#&'%!2& "' 2,, 0!8'!& 2,, 0!8'!&G 9,& , !& 9'%8 ,, ?#' /!-'% &;' %'#'"2!& #2AG9# 4544%- !0#51 &A2,,&2&'-&;2&&;'4!&'!& !3&;'299'##2!& A &;%'02%-&9,, ? # &532!2#&'%!2&'2,, 0!8'!&!&;'0%/!-&;2&;' ;2--!' 9#82 ! ','# '4;2! 42!-&;2&;'A2,A ## !0&A%C!
&;'&'4;! 42#, -'42!!&?'244'-'-& &A2,2#,9 !&'-/&&;2& !&;'9%','!&42,','%" 4',3 ,'"'!8%'%'4%/ &,A'%'&'%8 !2&'-!&;'0%/!-34#/%?# !-!',,# C'
) &;2&3&;'299'##2!& !" 'A3&;'2?"',&2!-3&;'%',9!-'!&,1&;'299'##2!& ;2" !0?''!3/!-&?',/33'% !03%84#/%?# !-!',,1&;'4 %4/#2%-2&'- *@;2" !09%,9'4& "'299# 42& !&A; 4;&;'%' ,!4;2##'!0' !&;'9%','!&9'& & !G299'2#12!-&;'4#2 83&;'299'##2!&3%2#&'%!2& "' 2,, 0!8'!& ;2" !0 !& ?''! 3/!- 9'%8 ,, ?#' /!-'% &;' %'#'"2!& #2AG9# 45!%'# '342!?'0%2!&'-&&;'299'##2!& ( 44%- !0#51&; ,299'2# ,- ,8 ,,'- *!+, ,!-.+!/,+!-, * -/. * -/.
* 0
1
0 2!
$;'&;'%=9'2C !0G '2,!'- ', $;'&;'% '9%&2?#'
',G